Sống triết lí Cham-137. NỢ, TỪ LỊCH SỬ, VĂN CHƯƠNG ĐẾN ĐỜI THƯỜNG

[tặng bạn Tung Nguyen, Hoàianh Lê, Đặng Thi Trúc Giang đọc vui]

[1] Lịch sử

Ta “mở cõi” - không phải vào đất hoang, mà là đất có chủ. Ta nhận vô số quả ngọt ở đó: đất đai thuần thục, nghệ thuật cao đẳng, vân vân thứ. Ta cần nói lên sự thật ấy, cho con cháu biết mà tạ ơn.

“Mở cõi”, ta “mang gươm” chứ không phải xách theo cày, cuốc. Bao nhiêu máu đã đổ, bạt ngàn hồn oan còn lởn vởn trên mảnh đất này. Lời xin lỗi là cần, cần hơn nữa: một đàn tràng “giải oan cho cuộc bể dâu này” [thơ Tô Thùy Yên].

Chính phủ Úc sau 85 năm chần chừ - đã, với người thổ dân [Inrasara, bài thơ: “Thời gian của một lời xin lỗi”, Tienve, 2006]. Lần đầu về Việt Nam, Thích Nhất Hạnh cũng với tinh thần ấy, cho hai miền Bắc Nam. Không phải mê tín hay chánh trị, mà là nhân văn mang tính hóa giải hòa giải.

Tôi đã nói ý đó trên RFA. Riêng ở diễn đàn Sứ quán Thụy Sĩ năm 2015, xong cuộc, TCL - bạn thơ có vai vế theo tôi tận khách sạn, kêu: Sara thuyết hay lắm, đúng lắm, nhưng chưa phải lúc. Tôi đáp: 40 năm giang san về một mối rồi, bao giờ mới “phải lúc?” [đã kể chi tiết].

[2] Văn chương chữ nghĩa

“Chúng ta nợ gì văn học miền Nam?”, là 2 buổi thuyết của tôi ở Cà-phê thứ Bảy - Sài Gòn. Cả hai, nhạc sĩ Dương Thụ đều lên giải trình [anh cho biết thế]. Tôi tính ra Bắc làm thêm vài buổi nữa, nhưng thôi.

Nơi ấy, tôi đưa ra nhiều bằng chứng, rằng ta từng nợ: Thơ, phê bình, nghiên cứu… Cũng chủ đề đó, ở diễn đàn hội thảo Đại học Thủ Dầu Một, tôi trưng ra tang chứng và con người cụ thể, và nói thẳng:

- “Vay” ý người rồi phi tang, bị phát hiện, ông mới “ghi chú” đưa vào mục tài liệu tham khảo. Vay ý lớn, ông cần có “lời nói đầu” trân trọng cùng lời cảm ơn thực lòng, thì mới thoát nợ.

Bữa tiệc chiều, một bạn văn kêu: Nhà thơ Inrasara ngó qua tưởng lành, cũng thứ dữ chớ!

[3] đến đời thường

Giải quyết khủng hoảng, tôi thuộc hàng hơi bị… siêu. Đã kể nhiều, nay nói về nợ.

Năm 2014, Jaka Năng Tuệ Phú về Chakleng làm Thang Tông. Cháu Trỗi nhận tiền thuê người làng xa phụ trách tiết mục ‘kayau gai’ đồ gỗ các loại. Xong nhà, người làng qua Jaka đòi, trong khi Jaka đã ứng trước. Trỗi đã đi xa. Chuyện gây xôn xao [mạng] dư luận Cham khi ấy.

Tôi mới tút, đại ý: Cei Sara đưa cho Jaka trả bà con, coi như cháu mượn của cei chứ không phải Jaka, nhé. Sự cố rồi qua đi yên ấm.

[Nhắn riêng: Lúc này cei đang truy thu nợ làm Đam cho ‘nai’, nhân tiện cháu trả cho cei nhé. Tiền khi ấy khá lớn, nay cháu trả tượng trưng bao nhiêu tùy lòng, để chú cháu mình trắng nợ đời, hén].

Hôm qua, bạn thơ lại còm chửi tôi, thế buộc tôi: block.

Bạn vẫn chưa hiểu, cứ chăm chăm vào vật chất với riêng tư, trong khi tôi đang nói chuyện xã hội - tội vậy chớ. Tôi cho đi ít nhất hơn trăm người. Người nhận vui, kẻ cho càng vui, nhưng tôi có kể-nhắc ai bao giờ đâu. Nếu có, là về hướng đẹp. Chỉ có mỗi bạn, độc nhất vô nhị luôn!

Người 5 lần nhận, không lời cảm ơn, mà còn có ý phủi ơn bằng xuyên tạc kẻ cho: “Ông lên tiếng này nọ chỉ là tư lợi thôi”, mới ra chuyện. Trong khi “lên tiếng” của tôi, cộng đồng Cham được lợi, ở trỏng có cả bạn, con cháu, bà con họ hàng bạn!

Tắt một lời: Cho dù bạn chỉ nhận 1 món nhỏ hay chả nhận gì cả, bạn phát ngôn bậy làm ô nhiễm môi trường xã hội Cham, tôi với tư cách trí thức, vẫn cần giải minh để giải tán nó.

nguồn: Inra Sara FB