GIÁO SƯ NGUYỄN DƯƠNG ĐÔN – NGƯỜI KÝ QUYẾT ĐỊNH THÀNH LẬP VIỆN ĐẠI HỌC HUẾ?

Kính thưa Quý vị,

Như nhiều người đã biết, Đại học Huế ngày nay có tiền thân là Viện Đại học Huế được ra đời vào ngày 01 tháng 3 năm 1957, dưới thời chế độ Việt Nam Cọng hoà, gắn với công lao của Viện trưởng sáng lập – Linh mục Cao Văn Luận (1908-1986), tác giả của cuốn hồi ký “Bên Giòng Lịch Sử” ghi lại biến động chính trị Việt Nam giai đoạn 1940-1965, liên quan đến nhiều nhân vật và sự kiện lịch sử của đất nước, nhất là sự ra đời và phát triển Viện Đại học Huế từ bước chuẩn bị thành lập, sự ra đời và những thăng trầm theo vận nước của nó. Tuy chỉ là cuốn hồi ký theo góc nhìn cá nhân, nhưng chừng mực nào đó, có thể xem là một pho sử khả tín về một giai đoạn đầy biến động của lịch sử Việt Nam hiện đại, với những câu chuyện ở chốn hậu trường chính trị ở miền Nam Việt Nam vào buổi trước, trong, và sau khi nền Đệ Nhất Cọng Hoà sụp đổ bởi sự hỗn loạn phe phái và can thiệp của ngoại bang.

Liên quan trực tiếp đến hình thành và phát triển Viện Đại học Huế, trong giới nghiên cứu và tìm hiểu lịch sử đều biết, có những nhân vật thường được nhắc tới, như những người có công lớn nhất, ngoài Linh mục Cao Văn Luận, cố Tổng thống Việt Nam Cọng Hoà – Ngô Đình Diệm, là các vị nguyên là Viện trưởng: GS Nguyễn Quang Trình – Viện trưởng đầu tiên, GS Lê Thanh Minh Châu, GS Bùi Tường Huân, GS Nguyễn Thế Anh,… Có một nhân vật ít được chú ý, đó là vị Tổng trưởng Giáo dục đầu tiên của chính thể Cộng hoà đầu tiên ở miền Nam – Giáo sư Nguyễn Dương Đôn.

Ngay cả cuốn Kỷ yếu “Đại học Huế” được ấn hành nhân kỷ niệm Họp mặt Đại học Huế hải ngoại tại Hoa Kỳ năm 2015 (Westminster, California, USA) với nhiều tư liệu lịch sử và hoài niệm, chúng ta có thể thấy tên của GS Nguyễn Dương Đôn chỉ được GS Nguyễn Văn Trường, cựu giảng sư Viện Đại học, về sau là Bộ trưởng Quốc gia Giáo dục VNCH nêu một lần trong bài viết “Huế, Viện Đại học, Cha Luận, và chúng tôi”. Tại trang 42, GS Trường viết: “Viện Đại học Huế thành lập do Sắc lệnh ngày 1 tháng 3 năm 1957 (SL 45/GD do Bộ trưởng Nguyễn Dương Đôn ký”.

Nhưng cũng trong Kỷ yếu này, trong bài đầu tiên “Lược sử Viện Đại học Huế” của GS Nguyễn Châu lại viết “Ngày 01 tháng 3 năm 1957, Tổng thống Việt Nam Cộng hoà Ngô Đình Diệm đã ban hành sắc lệnh số 45/GD thiết lập tại Huế một Viện Đại học và một số trường chuyên môn phụ thuộc lấy tên là Viện Đại học Huế” (trang 24-25).

GS Nguyễn Văn Trường hay GS Nguyễn Châu là người nhầm lẫn khi một người viết rằng Bộ trưởng Nguyễn Dương Đôn là người ký sắc lệnh số 45/GD thành lập Viện Đại học Huế, còn người kia thì cho rằng Tổng thống Ngô Đình Diệm mới là người ký văn bản nói trên? Cá nhân tôi nghiêng về thông tin của GS Nguyễn Văn Trường, một trong những giảng viên đầu tiên của Viện Đại học Huế, có mối liên hệ gần gũi với linh mục Viện trưởng Cao Văn Luận, sau này GS Trường có thời gian giữ chức Bộ trưởng Quốc gia Giáo dục VNCH. Được biết, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II, TP Hồ Chí Minh, tại phông lưu trữ ký hiệu: Đệ I CH – 1866 có lưu văn bản nói trên nhưng không rõ là bản gốc, bản sao hay bản chụp.

Bên cạnh đó, GS Nguyễn Dương Đôn còn là một trong số ít nhân vật trọng yếu của chính thể, cùng cố vấn Ngô Đình Nhu và GS Nguyễn Quang Trình, Viện trưởng Viện Đại học Sài Gòn, từ đô thành Sài Gòn bay ra Huế để thảo luận với các vị chức sắc ở Huế để chuẩn bị công tác thành lập cũng như khảo sát, tìm kiếm địa điểm để thiết lập trụ sở Viện Đại học Huế và các trường thành viên.

Chúng ta hãy nghe linh mục Cao Văn Luận kể trong hồi ký Bên Giòng Lịch Sử:

“Vào ngày mồng 3 Tết năm 1957, hình như cuối tháng giêng năm 1957, theo thường lệ ông Diệm ra Huế dự lễ giỗ cụ Khả. Tôi đến chào ông tại nhà ông Cẩn, và ngay đầu câu chuyện ông Diệm nói:

– Này cha, tôi thấy cần phải thành lập tại Huế một viện Đại học lớn, vì hai lý do chính.

Thứ nhất là Huế từ trước đã là một trung tâm văn hóa của nước ta. Ở Huế đã có những truyền thống văn hóa sâu đậm, có những cơ sở văn hóa lâu đời, như trường Quốc Tử Giám, các cuộc thi cử Hán học. Dân miền Trung lại hiếu học mà nghèo, có bao nhiêu thanh niên ưu tú muốn lên Đại học mà không thể vào Sài Gòn học tiếp. Thứ hai là hiện nay dân chúng xôn xao đồn đại rằng chính phủ một ngày nào đó có thể bỏ Huế, vì hiện nay Huế không quan trọng lắm về phương diện chính trị, kinh tế. Vậy lập Viện Đại học Huế là chứng minh cách cụ thể với dân chúng, với quốc tế cũng như với bên kia rằng chính phủ nhất định bảo vệ Huế…. Nếu bây giờ tôi quyết định lập Đại học Huế, cha có bằng lòng giúp tôi không?

Tôi vui mừng thật tình. Tôi cũng đã từng nghĩ như ông Diệm, nhưng tôi lưu ý đến vấn đề văn hóa và tình trạng của dân miền Trung hơn là về các lý do chính trị.

– Thưa cụ, nếu tôi có thể làm được việc gì để góp công vào việc thành lập một Đại học ở Huế, thì cụ có thể tin rằng tôi không ngần ngại chút nào.

Ông Diệm thấy tôi nhận lời thì có vẻ mừng, gật gù:

– Vậy thì ít hôm nữa tôi sẽ sai một phái đoàn ra đây để gặp cha, để thảo luận và nghiên cứu các chi tiết cụ thể. Hôm đó câu chuyện tại nhà ông Cẩn xoay quanh việc thành lập Đại học Huế. Trước mặt ông Diệm những người có mặt tỏ vẻ đồng ý phải thành lập gấp một Đại học tại Huế.

Tin này đồn ra ngoài, nhất là trong giới học sinh trung học các năm cuối và giới trí thức, chính trị ở Huế. Ai cũng tỏ vẻ hân hoan chờ đợi. Nhiều người đến gặp tôi và thúc giục tôi xúc tiến việc đó nhanh chóng để làm sao cho đầu niên khóa tới con em họ có thể vào Đại học ngay tại Huế. Tôi cũng bị lôi cuốn trong bầu không khí phấn khởi đó.

Khoảng một tháng sau, hình như vào cuối tháng giêng, một phái đoàn từ Sài Gòn ra gặp tôi có các ông Ngô Đình Nhu, Bộ trưởng giáo dục Nguyễn Dương Đôn, Viện trưởng Đại học Sài Gòn Nguyễn Quang Trình và những giáo sư, chuyên viên khác.

Một cuộc họp được tổ chức tại tòa tỉnh Thừa Thiên có tỉnh trưởng và một số trí thức thân hào nhân sĩ địa phương tham dự. Tôi trình bày với mọi người những lý do mà ông Diệm đã đưa ra kèm thêm những lý do thực tế của tôi. Hội nghị thảo luận và đi đến quyết định là vì những hoàn cảnh đặc biệt, những khó khăn trong ngành giáo dục, chưa nên làm việc vội vàng hấp tấp quá. Họ nói rằng ở Huế chỉ nên lập một chi nhánh của Viện Đại học Sài Gòn tùy thuộc hoàn cảnh vào Viện Đại học Sài Gòn và Bộ Quốc gia giáo dục. Như vậy Đại học Huế sẽ không thành một đơn vị độc lập mà chỉ là một số các phân khoa đặt dưới quyền Viện Đại học Sài Gòn mà thôi. Tôi được cử làm đại diện cho ông Viện trưởng Viện Đại học Sài Gòn Nguyễn Quang Trình để tổ chức. Tôi không đồng ý nhưng đành khuất phục trước quyết định của đa số.

Mấy hôm lưu lại Huế, phái đoàn đi xem những cơ sở đất đai có thể dùng làm Đại học Huế, như tòa Đại biểu chính phủ, khách sạn Morin, ngân hàng Đông dương vừa được chính phủ mua lại. Phái đoàn về Sài Gòn được mấy hôm thì có nghị định thành lập Đại học Huế, nhưng với các điều khoản đặt Đại học Huế lệ thuộc Viện Đại học Sài Gòn.” (Hết trích).

Qua trích đoạn hồi ký của Linh mục Cao Văn Luận, chúng ta càng thấy rõ hơn vai trò rất quan trọng của GS Nguyễn Dương Đôn trong những bước đi gian khó đầu tiên để tiến tới ký giấy khai sinh ra Viện Đại học Huế. Từ triển khai ý định của Tổng thống (top) tới chính quyền trung ương: Chính phủ, các Bộ (middle) cho tới địa phương (chính quyền Trung phần, tỉnh Thừa Thiên) và giới nhân sĩ tại chỗ (base).

Và điều hết sức đặc biệt, có thể nói là vô tiền khoán hậu, là tất cả công việc đó, từ lúc thai nghén đến khi ra đời Viện Đại học Huế chỉ diễn ra trong một thời gian rất ngắn: từ mùng 3 đến ngày 30 tháng Giêng năm Đinh Dậu, tức là từ ngày 02/02/1957 khi cha Luận đến thăm Tết gia đình Tổng thống trình ý nguyện thành lập Đại học, tới ngày 01/3/1957 ký sắc lệnh 45/GD khai sinh Viện Đại học Huế, vỏn vẹn 27 ngày (hai mươi bảy ngày).

Thật khó tin chỉ trong một thời gian cực ngắn 27 ngày, với hàng loạt thủ tục hành chính và rào cản từ giới Đại học ở Sài Gòn, cũng như nguồn lực quá nhiều hạn chế ở Huế lúc đó. Nếu chỉ có nổ lực của vị linh mục tài giỏi Cao Văn Luận và quyết tâm của Tổng thống Ngô Đình Diệm, nếu như không có sự tiếp tay, xử lý khôn ngoan và quyết liệt của Bộ trưởng Nguyễn Dương Đôn, thì tin rằng chắc chắn điều này khó có thể xảy ra.

Vậy GS Nguyễn Dương Đôn là ai, hành trạng như thế nào? Xin mời Quý thầy cô, anh chị và độc giả chờ đợi xem tiếp phần sau.

Nguyễn Đính.

Viết xong tại Huế, ngày 17 tháng 01 năm 2026, nhằm ngày 29 tháng Mười Một năm Ất Tỵ.

 Trân trọng cảm ơn GS.TSKH Ngô Việt Trung, nguyên Viện trưởng Viện Toán học, nguyên Chủ tịch Hội Toán học Việt Nam; PGS.TS Cao Huy Linh, khoa Toán trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế tại trường Đông Toán học Macaulay2 đã gợi ý, và “giao nhiệm vụ” cho tôi viết về những nhân vật lỗi lạc, nhân tài Toán học có liên quan đến Huế. Đặc biệt xin trân trọng cảm ơn chú, Bác sĩ Nha khoa Rene Nguyễn Dương Liên, con trai GS Nguyễn Dương Đôn, đã không quản ngại khoảng cách về tuổi tác và địa lý, cho tôi hình ảnh, nhất là cho phép tôi được tìm hiểu, viết và đăng bài viết về thân phụ kính yêu của chú!

Nguyễn Đính.

Ảnh: GS Nguyễn Dương Đôn (khoảng 1957-1960), người ở giữa hàng đầu. Nguồn: Rene Nguyễn Dương Liên.