TS NGUYỄN HỒNG ANH: VƯỢT BIÊN

“Có một nơi trên trái đất ở đó người ta không chết, họ chỉ biến mất.”

(Thuyền – Nguyễn Đức Tùng)

Tôi xem Quán Kỳ Nam thêm lần nữa – có lẽ là những suất chiếu cuối cùng trước khi phim rời rạp. Một nỗi buồn âm thầm dâng lên ngay từ khoảnh khắc chữ “vượt biên” xuất hiện trên màn ảnh, ồn ào in nơi bức tường nhà Kỳ Nam. Nỗi buồn ấy cuộn lên như sóng: khi ông Hạo mất; rồi tiếp tục xô đẩy và vỡ vụn ở phân cảnh duy nhất thiên nhiên hiện ra: Kỳ Nam ngồi trước biển.

“Ý nghĩa của sự ra đi?

Biến mất khỏi một đời sống.

Tức là chết?

Không. Từ chối nó.”

(Thuyền – Nguyễn Đức Tùng)

Kỳ Nam rất ít nói. Cô thường im lặng, hoặc nói dở chừng. Trong những khoảng lấp lửng và ngập ngừng ấy hẳn là muôn vàn câu hỏi không lời, khi ngày này qua ngày khác, cô vẫn mở hộp thư, chờ đợi tin tức về một người.

Dương – đứa con “rất ngoan”, “nghe lời mẹ” – ra đi vì mẹ, và không quay về cũng vì “sợ mẹ buồn”. Một mối nối đầy ngụ ý và ám ảnh dần rõ ràng giữa Dương và con chuột trong nhà 1A lúc Khang vô tình nói: “Khổ thân con chuột, tự nhiên buộc phải di cư”. Kỳ Nam cũng “vô tình” đáp lại: “Thà như vậy mà còn được sống.”

Từ sau câu nói ấy, tôi bỗng nhận ra: Đằng sau vẻ lặng im và trầm tĩnh kia là một người đàn bà quyết liệt trong lựa chọn sinh tồn. So với những cư dân khác của khu chung cư lẫn lộn “bên thắng” “bên thua”, nơi người ta chờ để sống – qua câu chuyện chơi hụi “cuối tháng mới biết thế nào”, hay câu nói đùa “biết đâu mai ngủ dậy lại đổi tiền nữa” – Kỳ Nam không chờ đợi. Cô lựa chọn.

Lựa chọn có thể sai lầm. Có thể là cái chết, hoặc là sự biến mất. Nhưng với Kỳ Nam, đó là lựa chọn tạo ý nghĩa cho ngày mai – một dự phóng tự do giữa những ràng buộc. Vì thế không chỉ đến đêm cô nhận đi đưa chìa khoá cho Khang ở tít tận Thanh Đa, không phải chờ đến đêm “quên” chìa khoá cổng để cả hai lang thang giữa Sài Gòn, Kỳ Nam mới “ngoại tình với tự do”. Cô đã quyết liệt ngay từ đầu, lựa chọn ngay từ đầu, bởi cô đã có câu trả lời cho “ý nghĩa của sự ra đi” – cũng tức là hiểu rõ cái giá của sự ở lại.

“Tôi hỏi chị thêm một lần câu đã hỏi:

Chúng tôi đi được không?

Anh đi được. Chị không.

[…]

Cái chết có đáng sợ không?

Điều đáng sợ nhất của con người là sự sợ hãi của chính họ.”

(Thuyền – Nguyễn Đức Tùng)

Kỳ Nam không chấp nhận con mình đã chết, dù hai lần cái chết ấy được người khác gọi tên. Lần thứ nhất, khi người con cả nói anh vừa lên chùa làm lễ cầu siêu cho em, Kỳ Nam phản ứng cứng cỏi: “Sao không hỏi ý mẹ?”. Lần thứ hai, khi người bạn nữ từng đồng hành cùng Dương kể lại: “…May mà gặp Dương nên giờ con mới còn ở đây”, Kỳ Nam lại phản ứng – nhưng lần này vết thương đã xuyên tim. Cô khóc, lần đầu trên phim, lại trước mặt Khang (“Đâu phải chuyện gì cậu cũng giúp được!”).

Điều níu giữ vẻ điềm tĩnh của người đàn bà ấy là niềm hy vọng. Và khi niềm hy vọng cuối cùng không còn, lạ thay, Kỳ Nam không sụp đổ. Cô ngồi trước biển, cầm nén nhang từ tay người con cả trao cho, giữa trời lộng gió và sóng. Ở khoảnh khắc ấy, tôi không thấy sự tan vỡ (nếu có, thì là sự tan vỡ của chính tôi – người xem), dù hiểu rằng cô đã chấp nhận mất mát, chấp nhận vĩnh biệt. Vẫn là một Kỳ Nam lặng lẽ, nhưng là sự lặng lẽ của người đủ nội lực để trả giá cho lựa chọn của mình.

Từ đây, không còn hão huyền hay trốn tránh, chỉ còn cách nhìn thẳng về phía trước mà đi. Đó là dũng khí của người đàn bà từng nói với Khang: “Cậu nói khi nào cần, cậu sẽ đi” – dù sâu trong lòng, ai cũng thấu muôn vàn níu giữ. Đó là dũng khí sống lại một cuộc đời: mở lớp nữ công gia chánh, ở lại tự lo lấy thân mình khi những người đáng quý trong đời đều lần lượt rời khỏi cô.

“Tôi nghĩ thế gian không bao giờ thay đổi.

Tôi nghĩ quê hương của tôi vẫn còn đó.”

(Thuyền – Nguyễn Đức Tùng)

Những phân cảnh cuối không còn Kỳ Nam của hiện tại, lẫn của tương lai. Hình ảnh cô dừng lại ở giây phút cô liếc nhìn chiếc chìa khoá giả vờ bỏ quên. Thông tin sau đó về Kỳ Nam chỉ tồn tại qua lời kể. Đó là điểm dừng của hình ảnh Kỳ Nam trong mắt Khang – vĩnh viễn đọng lại ở cái đêm duy nhất dành riêng cho họ.

Cũng giống như hình ảnh người ta yêu thương, dù đã đi xa, đã mất, hay bị bỏ lại, vẫn đọng lại suốt đời nơi không gian, và thời gian đó.

Cũng giống như hình ảnh những người vượt biên, vĩnh viễn còn sống với nhân dạng người thân thấy họ lần cuối – như tấm ảnh được Kỳ Nam tiết lộ: “Dương nó chụp chỉ vài ngày trước khi đi…”

Sài Gòn, 15/12/2025

Tưởng nhớ những đồng bào đã ra đi – và ở lại mãi cùng biển cả.

P.S: Tôi đã ngồi lặng thật lâu khi bài “Thu sầu” của Thái Thanh cất lên và kết thúc phim, chạy hết phần hậu đề. Đọng lại trong tôi là hình ảnh Kỳ Nam ngồi trước biển – như tấm hình tôi chụp ở đây. Viết về đề tài này, không phải là điều dễ dàng, nhưng tôi nhớ lại cảm giác khi đọc cuốn “Thuyền” của anh Nguyễn Đức Tùng – một hiện tượng văn học đương đại hồi tháng 7 năm nay – và tôi tìm thấy trong đó rất nhiều sự diễn đạt, mà tôi nghĩ, đó chính là những lời điền vào chỗ khuyết cho khoảng im lặng, ngập ngừng của Kỳ Nam. Cảm ơn những người kể chuyện đã sống và viết về một thời đau thương với nỗi buồn đẹp như thế - như tiểu thuyết “Thuyền”, như “Quán Kỳ Nam”.

Nguyễn Hồng Anh (nguồn: NHA fb)