“ĐỜI GIÓ BỤI” CỦA NGUYỄN PHAN QUẾ MAI - VIẾT VÌ LÒNG TRẮC ẨN

Chiến tranh Việt Nam chấm dứt vào ngày 30/04/1975. Kể từ ngày ấy, mọi điều liên quan đến chiến tranh đều trở thành quá khứ: chiến binh thành cựu binh, chiến trường thành chiến trường xưa; duy chỉ có một đối tượng vẫn thuộc về hiện tại và tương lai, đó là những đứa con lai.

Đằng sau hai tiếng “con lai” là vô vàn bi kịch: bi kịch của những người lính viễn chinh trẻ trung bị quăng quật vào một đất nước xa lạ để bắn giết, tổn thương, chán chường, mất mát, lầm lỡ, thương tật hoặc chết chóc; bi kịch của những người đàn bà trẻ không chồng mà chửa, đứa con lai là bằng chứng phơi trần nhân thân của người mẹ (đa số làm gái ở quán bar, gái điếm, “me Mỹ”); bi kịch của những đứa con lai mà khi chào đời đã bị gắn mác ô nhục, bị ruồng bỏ, kỳ thị đến mức không được xem là một con người.

Kết thúc chiến tranh, mọi thứ đều mờ dần, lùi xa, nhạt nhoà theo năm tháng; nhưng những người con lai thì vẫn hiện hữu rõ rành, to lớn hơn, cách biệt hơn, đau đớn hơn, tủi nhục hơn.

Văn học hậu chiến hoặc là say sưa ca ngợi vầng hào quang của chiến thắng, hoặc lên án kẻ thù xâm lược cọp beo, hoặc cổ vũ tinh thần cho cuộc sống mới và con người mới, hoặc lặn sâu vào những “nỗi buồn chiến tranh” của một thế hệ. Nhưng, hầu như không có tác phẩm lớn nào chiếu cố đến những thân phận bên lề, dưới đáy, có mái tóc xoăn và làn da quá đen hoặc quá trắng so với đồng loại.

Những người con lai lầm lũi sống trong đời thực, bước chân lầm lũi trên đường đời gập ghềnh, nhưng vẫn không được bước chân lầm lũi vào văn chương. Đúng vậy, nửa thế kỷ hậu chiến, văn chương Việt Nam thiếu vắng đề tài con lai, bởi vì văn chương vẫn thiếu lòng trắc ẩn.

Đã nhiều lần, tôi trao đổi cùng PGS.TS. Hoàng Dũng về sự khuyết thiếu này. Tôi mong các nhà văn chú ý đến những người con lai. Họ vừa là kết quả của lỗi lầm lịch sử, vừa là kết quả của lỗi lầm tạo hoá. Cơ chi, tạo hoá “hãy để ngày ấy lụi tàn”, ngày mà họ “sinh ra đời và đêm mà người ta nói rằng đã có một con người được kết thành thai”, thì sẽ không có hơn 250.000 thân phận chịu bi kịch đoạn trường. Nếu chưa viết về con lai, chưa xem họ là một đề tài cần viết, là di sản buồn của chiến tranh, thì văn học vẫn chưa nhìn thấu hết chiến tranh. Trong hội thảo về văn học nghệ thuật có đề tài chiến tranh được tổ chức ở Hà Nội năm 2024, tôi dự định viết tham luận về vấn đề này. Tôi đã trao đổi, nhờ thầy Hoàng Dũng chỉ dẫn tư liệu, nhưng rồi đến giờ chót, hội thảo đổi chủ đề, nên thôi. Lòng cứ canh cánh mãi về nỗi đau con lai…

Bây giờ, được đọc tiểu thuyết ĐỜI GIÓ BỤI của Nguyễn Phan Quế Mai, nỗi đau ấy lại bị khuấy động, nhưng rồi lòng thấy thanh thản lạ.

Bằng lòng trắc ẩn, sự cảm thông và thấu hiểu với những con người bất hạnh, Nguyễn Phan Quế Mai đã trân trọng đặt nỗi khổ ải trầm luân của họ lên trang sách. Cô nhi viện, bụi đời, ăn cắp, bị lừa gạt, bị hắt hủi, bị bạo hành, bị mua bán, tìm cha, tìm mẹ, hy vọng, thất vọng, ước mơ, oán hận, tha thứ…, tất cả đều xoắn lấy, chất chồng lên, đau buốt đến tận cùng.

Nhưng rồi, sau tất cả, người ta biết tha thứ, biết hoà giải. Và, họ không chỉ biết khóc vì đau khổ, mà còn biết khóc vì hạnh phúc.

Không cần hư cấu, tưởng tượng nhiều; không cần đánh đố người đọc bằng sự phức tạp trong thi pháp tiểu thuyết, chỉ cần để cho những đứa “con lai mười hai lỗ đít” đi vào trang sách bằng câu chuyện đời thực của mình, là Nguyễn Phan Quế Mai đã lấp được một khoảng trống lớn trong văn học đương đại.

Cảm ơn chị đã viết vì lòng trắc ẩn!

*****

ĐỜI GIÓ BỤI của Nguyễn Phan Quế Mai, Nxb. Phụ nữ Việt Nam, 2025

Nguồn: FB Nguyễn Thị Tịnh Thy